Przeprowadzone prace wykopaliskowe doprowadziły do odkrycia bogatego materiału zabytkowego. Zidentyfikowano 348 obiektów wziemnych o różnej chronologii i funkcji. Większość z nich to jamy osadnicze i gospodarcze, wśród których wyróżniają się rowy fundamentowe (pozostałości po budynkach z epoki brązu) oraz piece do wytopu żelaza z okresu wpływów rzymskich. Na szczególną uwagę zasługują jednak obiekty neolityczne, w tym głównie kompleks obiektów obrzędowych tzw. kultury amfor kulistych, datowany na około 5200 - 4150 lat temu. W jego skład weszły: konstrukcja megalityczna, grób ludzki oraz pochówek zwierzęcy wraz z towarzyszącym paleniskiem.

Konstrukcja megalityczna zajmowała powierzchnie około 0,5 ara i miała miąższość około 1,5 m. Jej górne partie zbudowano z kamieni o średnicy przekraczającej 0,5 m i wadze sięgającej w niektórych przypadkach zapewne nawet 300 kg (Ryc. 1). Część z nich nosiła ślady obróbki. Kamienie ułożono na kształt prostokąta lub wydłużonego trapezu, wykorzystując niewielkie otoczaki jako podkładki stabilizujące większe głazy. Konstrukcję zorientowano względem osi wschód-zachód. Jej wschodnie partie zostały częściowo zniszczone w czasach późniejszych. Eksploracja obiektu doprowadziła do identyfikacji dwóch poziomów bruku kamiennego (Ryc. 2). Pierwszy wystąpił na głębokości około 0,5 m, drugi około 1 metra pod poziomem głazów megalitycznych. Zbudowano je z niewielkich kamieni o średnicy do 20 cm. Z obiektu pochodzi bogaty materiał zabytkowy, w skład którego weszło: 2160 frgm ceramiki i jedno całe naczynie (Ryc. 3), 40 wytworów krzemiennych, 2 płyty szlifierskie, 2 rozcieracze kamienne oraz fragment kamienia ze śladami gładzenia. Wystąpiły również części kilku zębów zwierzęcych.

            Grób ludzki znajdował się w bezpośrednim sąsiedztwie megalitu. W momencie odkrycia jama grobowa miała kształt owalny, wymiary 367x188 i głębokość około 80 cm. Zasięg jej spągowych partii wyznaczała obstawa kamienna, zbudowana z otoczaków o średnicy 10-20 cm, ułożonych co około 20-60 cm. Wydzielały one owal o wymiarach 250×160 cm, w środku którego znajdował się dobrze zachowany szkielet mężczyzny (Ryc. 4). Zmarłego ułożono na lewym boku, na osi NE (głowa) – SW (nogi) z głową skierowaną na wschód. Szkielet miał podkurczone nogi i ręce ułożone (być może skrzyżowane) na piersiach. W północno-wschodniej części obiektu, około 25 cm od czaszki, odkryto fragmenty szkieletu świni (żuchwę i kości golenia). W skład wyposażenia weszły także: tarczka T-kształtna (Ryc. 5), narzędzie z szabli dzika, kilka wyrobów kościanych (ostrze wrzecionowate, przekłuwacz, dłuto oraz fragment gładzonego narzędzia nieokreślonego typu), siekierka z krzemienia pasiastego (Ryc. 6), wiór z krzemienia czekoladowego, rdzeń łuszczniowy, rozcieracz kamienny, bryła „ochry” oraz trzy naczynia ceramiczne (Ryc. 7).

            Na zachód od megalitu odkryto pochówek zwierzęcy wraz z towarzyszącym mu paleniskiem. Obiekt został częściowo zniszczony zarówno przez współczesne procesy gospodarcze, jak i przez pradziejową działalność ludzką. Czytelny był jako prostokątna jama o wymiarach 430×160 cm, zorientowana względem osi wschód-zachód, z lekkim odchyleniem części zachodniej w kierunku północnym (Ryc. 8). Na większości obwodu jego zewnętrzne granice wyznaczał pas spalenizny oraz przegrzanej gliny o szerokości około 10-20 cm . Zarejestrowano ją również w jego spągowych partiach. Były to zapewne pozostałości po spalonych belkach tworzących skrzynię komory grobowej, bądź resztki stosu pogrzebowego. We wschodniej części obiektu spalenizna tworzyła rodzaj przedsionka, w którym stała duża amfora. Eksploracja obiektu doprowadziła do odkrycia szczątków trzech krów. Zwierzęta ułożono w przestrzeni wyznaczonej przez obstawę z luźno poukładanych niewielkich kamieni. Wyposażono je w jedno naczynie ceramiczne.

űródła archeologiczne pochodzące z opisanych obiektów poddano wieloaspektowym analizom, w których uczestniczyło 21 naukowców (wraz z zespołami badawczymi), z pięciu ośrodków uniwersyteckich, w tym jednego zagranicznego (University of Georgia). Poza typowymi analizami archeologicznymi przeprowadzono badania z zakresu: antropologii, archeozoologii, archeobotaniki, palinologii, antrakologii, DNA, zawartości stabilnych izotopów tlenu, węgla i azotu, paleoserologii, geomorfologii, paleopedologii oraz traseologii. Ponadto wykonano seryjne datowania radiowęglowe oraz analizy chemiczne wypełnisk obiektów i pozyskanego, neolitycznego spoiwa wapiennego. Są to pierwsze tak wieloaspektowe studia nad materiałem neolitycznym z terenu ziem polskich, a uzyskane wyniki stanowią novum również w literaturze światowej.

W wyniku przeprowadzonych analiz stwierdzono, że stanowisko wykorzystywane było przez długi czas, a wykonywane tu obrzędy miały skomplikowany charakter. Odkryto dowody, że rytuały przeprowadzane w niektórych obiektach były rozłożone na wiele lat, a poszczególne akty depozycji zwierząt ofiarnych w jednym obiekcie mogły rozdzielać nawet kilkuletnie przerwy. Struktura wypełnisk niektórych jam wskazuje na bardzo precyzyjną organizację przestrzeni sacrum i możliwość wydzielenia w ich wnętrzu nawet kilku stref użytkowo/obrzędowych. Ważnych informacji dostarczyły także badania odkrytego na stanowisku pochówku ludzkiego. Istnieje prawdopodobieństwo, że w tym grobie pochowano wybraną nieprzypadkowo ofiarę rytualnego zabójstwa, pochodzącą z „arystokracji” plemiennej. Analiza odnalezionego wyposażenia, a przede wszystkim badania traseologiczne wykazały jego rytualne przygotowanie do funkcji daru oraz pozwoliły na zasugerowanie dominującej roli zwierząt w codziennym życiu zmarłego. Istotnych danych dostarczyły badania paleobiologiczne jego kości. Analiza paleoserologiczna pozwoliła na określenie grupy krwi pochowanego osobnika, co jest pierwszym tego rodzaju przypadkiem w historii badań neolitu europejskiego. Wyniki przeprowadzonych badań DNA są pierwszym w literaturze światowej opisem cech przedstawiciela kultury amfor kulistych i jednym z nielicznych dotyczących człowieka żyjącego w neolicie. Niektóre z odkrytych alleli są najstarszymi wśród zidentyfikowanych dotychczas w szczątkach ludzkich. W wyniku badań DNA potwierdzono m. in. takie cechy badanego osobnika jak nietolerancja laktozy oraz związek genetyczny zmarłego z rejonem Żyznego Półksiężyca. Wyniki przeprowadzonych badań na zawartość stabilnych izotopów tlenu dały rezultaty niejednoznaczne, lecz analiza stabilnych izotopów azotu i węgla pozwoliła na rekonstrukcję diety zmarłego, w której szczególną uwagę zwraca przynajmniej 25% udział prosa. Jest to najwcześniejszy dowód izotopowy na jego obecność w diecie ludzkiej w środkowej Europie. Do interesujących wniosków doprowadziła również analiza chemiczna spoiwa pozyskanego z pomiędzy ramion zawieszki T-kształtnej odkrytej w grobie. Jej wyniki sugerują, że jest to najstarsze w tej części Europy spoiwo wapienne, którego identyfikacja stanowi dowód na znajomość procesu pozyskiwania tego surowca w naszym kraju już w okresie późnego neolitu.

Jak już wspomniano opisywane badania stanowią nowość w polskiej archeologii młodszej epoki kamienia, a ich wartość poznawcza wykracza znacznie poza granice naszego kraju. O ich istotności przekonuje fakt przyjęcia cząstkowych wyników wykonanych analiz do kilku prestiżowych czasopism naukowych o zasięgu międzynarodowym. Całość przeprowadzonych badań podsumowana będzie w przygotowywanej obecnie książce, której publikacja (dwujęzyczna) będzie możliwa również dzięki bezinteresownemu wsparciu Burmistrza Miasta Kowal mgr Eugeniusza Gołembiewskiego oraz Rady Nadzorczej Banku Spółdzielczego w tym mieście, za co w imieniu swoim i całego zespołu badawczego pragnę wyrazić ogromną wdzięczność.

                                                                                              Grzegorz Osipowicz

Ryc. 1. Kowal, stan. 14. Megalit kultury amfor kulistych. Rzut konstrukcji megalitycznych (fot. G. Osipowicz).

Ryc. 2. Kowal, stan. 14. Megalit kultury amfor kulistych, profil konstrukcji kamiennych (rys. A. Balonis, obróbka komp. A. Górzyńska).

Ryc. 3. Kowal, stan. 14. Amfory kuliste pochodzące z megalitu po procesie konserwacji.

Ryc. 4. Kowal, stan. 14.Grób ludzki kultury amfor kulistych (rys. A. Balonis; obróbka komp. A. Górzyńska).

Ryc. 5. Kowal, stan. 14. Zawieszka T-kształtna odnaleziona w grobie ludzkim.

Ryc. 6. Kowal, stan. 14. Siekierka z krzemienia pasiastego odnaleziona w grobie ludzkim.

Ryc. 7. Kowal, stan. 14. Amfora kujawska odnaleziona w grobie ludzkim.

Ryc. 8. Kowal, stan. 14. Pochówek zwierzęcy – strop obiektu.

Ryc. 9. Kowal, stan. 14. Pochówek zwierzęcy – rzut oraz przekrój obiektu.